SOCAR son 5 ildə birgə və törəmə müəssisələrə investisiyaları 617 milyon manatdan 6 milyard 9 milyon manatadək artıb.

Ölkəmizin hasilat sənayesində dövlətin iştirakı Azərbaycan Respublikası Dövlət Neft Şirkəti, qısaca SOCAR vasitəsi ilə təmin edilir. Hazırda SOCAR–ın 100 faiz səhmləri dövlətə məxsusdur və o bütün Hasilatın Pay Bölgüsü Sazişləri üzrə tərəfdaş kimi iştirak edir. SOCAR ölkə ərazisindəki neft və qaz yataqlarının kəşfiyyatı və işlənməsi, neft və qazın hasilatı, emalı, neft–qaz və neft–kimya məhsullarının daxili və xarici bazarlarda satışı ilə məşğul olan neft şirkətidir. Şirkətin Bakı şəhəri də daxil olmaqla respublikanın bir çox rayonunda (işğal olunmuş rayonlar istisna olmaqla) müəssisələri və dünyanın 22 ölkəsində treydinq ofisləri, nümayəndəlikləri fəaliyyət göstərir. SOCAR, həmçinin, respublikamızda idman yarışından tutmuş, məktəb, xəstəxana, heykəl, park, partiya binasının tikintisinədək hər işlə məşğul olur. Baxmayaraq ki, SOCAR bir dövlət müəssisəsidir və xərclədiyi hər manata görə Azərbaycan xalqına hesabat verməyə borclu olan bir şirkətdir.

Hazırda SOCAR-ın tərkibində 3 istehsalat birliyi, 1 neft və 1 qaz emalı zavodu, Dərin Özüllər Zavodu, 2 trest, 1 institut daxil olmaqla hüquqi şəxs statusuna malik 23, qeyri-hüquqi şəxs statusuna malik 4 qurum fəaliyyət göstərir. Bundan başqa SOCAR-ın tabeliyində törəmə, birgə müəssisələr, şirkətlər var.  SOCAR-ın internet səhifəsindəki məlumata görə, şirkət 36 birgə müəssisə və 5 Alyansın yaranmasında paya malikdir. Amma yeni müəssisələrin yaradılması və bəzi müəssisələrin bağlanması səbəbindən bu rəqəm hər il dəyişir. Yeni yaradılan müəssisələrə isə əlavə investisiya yatırılır. İndiyədək dövlət tərəfindən SOCAR-a maliyyə vəsaitlərinin ayrılması isə daha çox nizamnamə kapitalı və ya kredit ayırmaları vasitəsi ilə həyata keçirilir. 2014-cü il ərzində Hökumət tərəfindən SOCAR-ın nizamnamə kapitalına edilən əlavə ödəniş məbləği 178 milyon AZN olub.

Hasilat çoxaldıqca yeni yaradılan müəssilərin sayı da artıb

SOCAR-ın təsisçiliyi ilə yaradılan birgə, asılı və törəmə müəssisələrin sayı da ildən-ilə dəyişib. SOCAR-ın illik hesabat məlumatlarına əsasən, 2004-cü ildə ARDNŞ tərkibində 70-ə yaxın müəssisə olan 2 istehsalat birliyi, 3 idarə və 3 zavod olub. Həmin il ARDNŞ və xarici şirkətlərin təsisçiliyi ilə yaradılan 16 birgə müəssisə, 7 alyans, 16 əməliyyat şirkəti fəaliyyət göstərib.

2005-ci ildə ARDNŞ-ə məxsus 2 İstehsalat Birliyinin tərkibindəki müəssisələr 70-dən 42-dək azalsa da, qurum 5 idarə və 3 zavodla fəaliyyətini davam etdirib. Həmin il ARDNŞ və xarici şirkətlərin təsisçiliyi ilə yaradılan 16 birgə müəssisə, 6 alyans, 14 əməliyyat şirkəti fəaliyyət göstərib.

2006-ci ildə digər qurumların tərkibində dəyişiklik olmasa da, ARDNŞ-in  birgə müəssisələrin sayı 25-ə çatıb. Həmin il Azərbaycanın hasilat sektorunda 12 əməliyyat şirkəti,  6 alyans işləyib.

2007-ci ildə layihələrdə  29 birgə müəssisə, 13 əməliyyat şirkəti, 5 alyans fəaliyyət göstərib. 2008-ci ildə əməliyyat şirkətləri və alyansların sayında dəyişiklik olmasa da, birgə müəssisələrin sayı 32-yə çatıb. Bundan sonrakı illərdə də qurumun tərkibindəki birgə müəssisələrin sayı artıb. 2009-cu ildə birgə müəssisələrin sayı 34, 2010-cu ildə 33, 2011-ci ildə 37, 2012-ci ildə 36,  2013-cü ildə 34, 2014-cü ildə 36, 2015-ci ildə 33 olub. Əvvəlki illərdə verilməsə də, 2015-ci il hesabatında SOCAR törəmə, birgə və asılı müəssisələrin hər biri ilə bağlı ayrıca məlumat açıqlayıb. Amma bu müəssisələrin heç də hamısı Azərbaycanda fəaliyyət göstərməyib. Daha bir maraqlı məqam ondan ibarətdir ki, SOCAR-ın 2015-ci il üçün illik hesabatında 41 törəmə, 26 birgə, 16 asılı müəssisələrin olduğu qeyd olunursa, həmin il üçün maliyyə hesabatında və SOCAR-ın rəsmi internet səhifəsində fərqli rəqəmlərə rast gəlinir.

Cədvəl 1.

ARDNŞ-in və xarici şirkətlərin təsisçiliyi ilə 2004-2015-ci illərdə layihələr üzrə işlər həyata keçirən birgə müəssisə, əməliyyat şirkətləri və alyansların sayı (Mənbə: SOCAR illik hesabatlar)

 

Ad

 

 

İllər

üzrə

 

2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014    2015
Törəmə Birgə Asılı
1 Törəmə, birgə və asılı müəssisələr 16 16 25 29 32 34 33 37 36 34 36 41 33 5
2 Əməliyyat şirkətləri 16 14 12 13 13 13 16 18 18 18 18 19
3 Alyanslar 7 6 6 5 5 5 6 6 6 7 5 5

 

SOCAR-ın offşor zonalarda qeydiyyatdan keçib Azərbaycanda işləyən müssisələri

Maraqlıdır ki, SOCAR bu müəssisələr bir çoxunu xaricdə, xüsusən ofşor zonalarda qeydiyyatdan keçirib. Baxmayaraq ki, onların əksəriyyəti hazırda da Azərbaycanda fəaliyyət göstərir. Digər tərəfdən həmin birgə, asılı və törəmə müəssisələrlə bağlı SOCAR-ın illik maliyyə hesabatlarında yetərincə məlumat yoxdur. SOCAR-ın 2011-2015-ci illər üçün illik hesabatlarındakı məlumatlarda 83 müəssisənin adı çəkilir. Həmin müəssisələrdən 39-u Azərbaycanda, 9-u İsvecrədə, 2-si Türkiyədə, 1-i Gürcüstanda,  1-i Polşada, 3-ü Birləşmiş Ərəb Əmirliklərində, 2-si Maltada, 1-i İngiltərədə, 1-i Rumuniyada, 1-i Ukraynada, 2-si Niderland Krallığında, 1-i Panamada və 8-i Kayman adalarında qeydiyyatdan keçirilib. 12 müəssisənin isə harada qeydiyyatdan keçdiyi ilə bağlı hələ ki, hər hansı məlumat əldə edə bilmədik. SOCAR bəzi müəssisələrin gəlirləri, zərəri aktivləri ilə bağlı yarımçıq da olsa məlumat açıqlasa da, 29 müəssisə ilə bağlı hesabatlarda heç bir məlumat verilmir. Həmçinin, Azərbaycanın MHŞT üzrə 2014-cü il hesabatında asılı müəssisə kimi göstərilən bəzi müəssisələr SOCAR-ın hesabatında törəmə və ya birgə müəssisə kimi göstərilib.

 

Cədvəl 2.

Müəssisələrin (Adlar SOCAR-ın rəsmi hesabatlarında əks olunan formada verilib) gəlir və zərərləri (Xüsusi qeyd edilmiş hallar istisna olmaqla, məbləğlər milyon Azərbaycan Manatı ilə ifadə edilir)

 

Asılı müəssisələr

 

 

 

 

Adlar

Təsis edildiyi ölkə Cari Aktiv ləri Uzun müddətli aktivləri Xalis aktiv ləri Qrupun Mülkiyyət payı 2011 2012 2013 2014 2015
Mln. AZN Mln. AZN Mln. AZN Mln. AZN Mln. AZN
Gəlir

 

Mənfəət

(Zərər)

Gəlir

 

Mənfəət

(Zərər)

Gəlir

 

Mənfəət

(Zərər)

Gəlir

 

Mənfəət

(Zərər)

Gəlir

 

Mənfəət

(Zərər)

1 Azərbaycan Qaz Təchizatı Şirkəti Kayman adaları 578 28% 1 139 1 1 720 1 842 2154
2 Cənubi Qafqaz boru kəməri Hold Co (SCPC Hold Co) Kayman adaları 87 10% 1 1 1 1
3 Cənubi Qafqaz Boru kəməri Kayman Adaları 123 1798 1490 10% 157 53 174 7 240
4 BTC Co Kayman Adaları 403 4533 4171 25% 522 493 1143 165 1 060 16
5 Cənub Qaz Dəhlizi Azərbaycan 270 1996 77 49%

 

60
6 Electrogas Malta İsveçrə 293 33%

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

7 Tankanlagen Mellingen AG (TAMAG) İsveçrə 12 33% 3 3 3
8 Tanklager Taegerschen AG (TLT) İsveçrə 2 21% 1 1 1
9 SOGEP AG İsveçrə 2 34% 4 5 4
10 UBAG AG İsveçrə 32 24% 12 12 15 1
11 SAPPRO SA İsveçrə 5 13% 10 10 11
12 SARACO SA İsveçrə 17 20% 7 10 14 1
13 Cooperatief Saiph Niderland Krallığı 73 20% (7)
14 SOCAR İsveçrə
15 BTC İnternational İnvestment Co.
16 BTC Holdings B.V.

 

Birgə müəssisələr

 

 

 

 

Adlar

Təsis edildiyi ölkə Cari Aktiv ləri Uzun müddətli aktivləri Xalis aktiv ləri Qrupun Mülkiyyət payı 2011 2012 2013 2014 2015
Mln. AZN Mln. AZN Mln. AZN Mln. AZN Mln. AZN
Gəlir

 

Mənfəət

(Zərər)

Gəlir

 

Mənfəət

(Zərər)

Gəlir

 

Mənfəət

(Zərər)

Gəlir

 

Mənfəət

(Zərər)

Gəlir

 

Mənfəət

(Zərər)

1 Azgerneft MMC Azərbaycan 40 58 59 40 % 40 15

 

39 12 47 8 39 3 32 5
2 Azfen Azərbaycan 258 43 105 60 % 88 18 131 22 138 10 270 22 565 49
3 Azeri M-İ. Driling Fluids Azərbaycan 69 6 43 51 % 85 7 114 318 12 139 8 148 11 155 22
4 SOCAR Umid Azərbaycan 175 314 446 80 % (1) (5) (4) (2)
5 SOCAR AQŞ Azərbaycan 335 24 173 51 % 145 66 90 (19) 116 10 99 76 (49)
6 Azərbaycan Rigs Azərbaycan 170 536 702 10 % 13
7 SOCAR Aurora Terminal Panama 70 158 91 50 % 7 15 2 19 6
8 SOCAR Fugro Azərbaycan 13 3   51 %           1 14 1
9 Oil and Gas Proservice Azərbaycan 19 30 % 2 1 6 3 1
10 Caspian Shipyard Company Azərbaycan 89 8 20 % 22 2 7 3 85 14 142 24
11 SOCAR KPS Azərbaycan 28 1 50 % 4 6 2 5 3
12 SOCAR Construction Azərbaycan 4 8 97 % (1) 1 (1)
13 Sarmatia Polşa 2 27 %
14 SOCAR Baglan LLC Azərbaycan 1 14 51 % (2) 2 (2) 1
15 SOCAR CAPE Azərbaycan 14 16   51 % 9 (2) (-) 36 (5) 57 97 11
16 SOCAR Foster Wheeler Engineering Azərbaycan 3 65% 9 1 11 6 1
17 Ekol Engineering Services Azərbaycan 7 9 51% 27 18 23 2 12 (1) 6
18 AGRI LNG Project Company SRL Rumuniya 33%
19 “SOCAR DALĞIC” MMC Azərbaycan 51 %
20 AzLAB Azərbaycan 5 50% 1 2 2
21 SOCAR KBR Azərbaycan 1 51% (1)
22 Atəşgah Sığorta Şirkəti Azərbaycan 33 10 % 19 (2) 38 36 44
23 Caspian Geophysical Azərbaycan 49 45% 19 2 36 8 6 26 6
24 Caspian Pipe Coatings LLC Azərbaycan 23 50% 8 19 6 65 8
25 İnterfax Azərbaycan Azərbaycan 4 49%
26 Cross Caspian Oil and Gas Logistics Azərbaycan 3 34% 104 89 53 33

 

Törəmə müəssisələr

 

 

 

 

Adlar

Təsis edildiyi ölkə Cari Aktiv ləri Uzun müddətli aktivləri Xalis aktiv ləri Qrupun Mülkiyyət payı 2011 2012 2013 2014 2015
Mln. AZN Mln. AZN Mln. AZN Mln. AZN Mln. AZN
Gəlir Mənfəət

(Zərər)

Gəlir

 

Mənfəət

(Zərər)

Gəlir

 

Mənfəət

(Zərər)

Gəlir Mənfəət

(Zərər)

Gəlir Mənfəət

(Zərər)

1 SOCAR CNG Azərbaycan 1 10 51 % (10)
2 AAS-Ekol Azərbaycan 3 1 50 % 9 3
3 STYAŞ Türkiyə 173 4629 4005 60 % 77 (22)
4 SOCAR Turkey Enerji A.Ş Türkiyə 99.99% 41
5 SOCAR Petroleum QSC Azərbaycan 100% 290 519
6 BoşSelf LLC Azərbaycan       90% 80 2 70    
7 Azeri Furgo Azərbaycan 60% 1  
8 Azərbaycan John Brown Azərbaycan 50% 2
9 Trans Adriatic Pipeline AG (TAP) İsveçrə 20% (8)
10 SOCAR UGE Azərbaycan 97% (2) (2)
11 Star Gulf FZCO BƏƏ 80% 19
12 Carlina Overseas Corp. Britaniya 51% 34 (14)
13 SOCAR İnternational DMCC Birləşmiş Ərəb Əmirliyi 50% 1 333 8
14 Supra Holding Malta 50 % 26 572 24
15 Azturqaz Azərbaycan 50 %
16 SOCAR Gas İmport Export Azərbaycan 50 %
17 Bakı Gəmiqayırma zavodu Azərbaycan 65%
18 SOCAR Polymer LLC Azərbaycan 71%
19 Azerbaijan (AÇG) LTD Kayman adaları 100%
20 Azerbaijan (Shah deniz) LTD Kayman Adaları 100%
21 Caspian Drilling Company (CDC) Azərbaycan 92.4%
22 SOCAR energy Georgia LLC Gürcüstan 51%
23 SOCAR Overseas LLC BƏƏ 100%
24 SOCAR Trading Holding Malta 100%
25 Azerbaijan (BTC) LTD Kayman adaları 100%
26 Cooperative Menkent U.A. Niderland Krallığı 99.9%
27 SOCAR Energy Holdings AG İsvecrə 100%
28 SOCAR Energy Ukraine Ukrayna 100%
29 Azerbaijan (SCP) LTD Kayman adaları 100%
30 “Azneftqaztikinti” MMC Azərbaycan 25 %
31 Azəri Drillinq Kompani MMC Azərbaycan 35 %
32 SOCAR STQ Azərbaycan 436 51 %
33 SOCAR Skyline Holdings
34 SOCAR Balkans Sarl
35 SOCAR Rusiya MMC
36 SOCAR İnvest
37 SOCAR Assets Company
38 SOCAR Upstream Menecment İnternational Company
39 SOCAR Midstream Operation LTD
40 Polimer Konstrakşn MMC
41 Super Beton Ltd.

 

MHŞT üzrə 2014-cü il hesabatında da SOCAR-ın müəssiləri ilə bağlı məlumatlar verilib. Həmin məlumatlara görə, 2014-cü il ərzində Qrup asılı müəssisələr olan AzSCP və AzTap müəssisələrinin nizamnamə kapitallarına müvafiq olaraq 55 milyon AZN məbləğində (2013-cü il: sıfır) və 11 milyon AZN (2013-cü il: 33 milyon AZN) məbləğində əlavə vəsaitlər və digər birgə müəssisələrə əhəmiyyətli olmayan vəsaitlər yatırıb. 23 iyul 2014-cü ildə isə Qrup törəmə müəssisəsi olan AzTAP-ı Cənubi Qaz Dəhliz Şirkətinə satıb. Satış tarixi günü TAP-ın balans dəyəri 43 milyon AZN olub. Satışdan əvvəl Qrup, özünün törəmə müəssisəsi AzTap vasitəsilə TAP-ın 20 faizlik payına sahib olub və bu pay 31 dekabr 2013-cü il tarixində asılı müəssisə kimi uçota alınıb.

Bundan başqa 2014-cü ilin martında SOCAR və onun törəmə müəssisələri (“Qrup”) İqtisadiyyat Nazirliyi ilə birlikdə Cənubi Qaz Dəhlizi (CQD) şirkətini təsis edib. Qrup ÇQD-nın nizamnamə kapitalına 38 milyon AZN məbləğində vəsait yatıraraq ÇQD-də 49 faizlik pay əldə edib. Həmin ilin may ayında Qrup 50 milyon AZN məbləğində asılı müəssisəsi olan SOCAR Turkey Yatırım A.S. (“STYAŞ”) şirkətinin əlavə 18,5 faizini əldə edib. Bununla da həmin müəssisənin nizamnamə kapitalına 24 milyon AZN (2013-cü il: 144 milyon AZN).məbləğində əlavə vəsait yönəldib. Eyni zamanda STYAŞ-ın səhmdarları yeni səhmdar razılaşması imzalanıb. Yeni səhmdar razılaşmasına uyğun olaraq Qrupun STYAŞ-da birgə nəzarəti mövcuddur. Bu əməliyyatın nəticəsində Qrup asılı müəssisəni birgə müəssisəyə keçirib.

Bundan əlavə Qrup SOCAR Ümid MMC, Azərbaycan Rigs MMC və STYAS birgə müəssisələrin nizamnamə kapitalına, Müfaviq olaraq 40 milyon AZN ( 2013-cü il, 84 milyon AZN) 14 AZN (2013-cü il, 19 milyon AZN) və 192 milyon AZN məbləğində əlavə vəsaitlər, eləcə də digər birgə müəssisələrə, əhəmiyyətli olmayan vəsaitlər yatırıb.

MHŞT Hesabatı müddətində hökumət və SOCAR arasında benefisiar sahiblik səviyyəsində heç bir dəyişiklik baş verməyib.

 

Zərərlə işləyən müəssisələrə yatırılan investisiyalar hər il artır

 

Yuxarıdakı cədvəldən də göründüyü kimi birgə, asılı və törəmə müəssisələrin əksəriyyəti gəlirlə işləmir. SOCAR-ın illik maliyyə hesabatlarında haqqında məlumat açıqlanan 56 müəssisədən 20-si heç bir gəlir gətirmir. Onlardan bir neçəsi isə uzun illərdir zərərlə işləyir. Buna baxmayaraq SOCAR hər il bu müəssisələrə əlavə investisiya yatırmaqda davam edir. Özü də bu investiyalar hər il artmaqdadır. Aşağıdakı cədvəldən də görünür ki, əgər SOCAR 2010-cu ildə birgə müəssisələrə 266 milyon manat investisiya yönəldibsə, 2015-ci ildə bu rəqəm 3 171 milyon manat olub. Asılı müəssisələrə yatırılan investisiyalar da 351 milyon manatdan 2 838 milyon manatadək artıb.

 

Cədvəl 3.

SOCAR-ın illik maliyyə hesabatları məlumatlarına əsasən  İnvestisiya fəaliyyəti üzrə pul vəsaitlərinin hərəkəti (Xüsusi qeyd edilmiş hallar istisna olmaqla, məbləğlər milyon Azərbaycan Manatı ilə ifadə edilir)

 

Ad

 

İllər üzrə

mənfəət/(zərər)

 

2010

Mln. AZN

2011

Mln. AZN

2012

Mln. AZN

2013

Mln. AZN

2014

Mln. AZN

2015

Mln. AZN

mənfəət/

(zərər)

mənfəət/

(zərər)

mənfəət/

(zərər)

mənfəət/

(zərər)

mənfəət/

(zərər)

mənfəət/

(zərər)

1 Birgə müəssisələrə investisiyalar 266 393 438 546 1 127 3 171
2 Asılı müəssisələrə investisiyalar 351 1 186 1,165 1 328 1 280 2 838
3 Asılı və birgə müəssisələrin maliyyə nəticələrində pay 99 174 (200) (225) (329) (474)
4 Törəmə müəssisələrin əldə edilməsi (əldə edilmiş pul vəsaitlərini çıxmaqla), birgə əməliyyatlarda əlavə payın əldə edilməsi, asılı və birgə müəssisələrə əlavə qoyuluş 5 (467) (302) (321) (438) (1504)
5 Asılı müəssisələrin satışından daxilolmalar 59 21 293 43
6 Əsas vəsaitlərin alınması (1 420) (1 863) (2 081) (2 502) (2 435) (1 625)
7 Qeyri-maddi aktivlərin alınması (11) (14) (40) (53) (40) (22)
               

 

SOCAR–ın strateji inkişaf məqsədlərində xarici bazarlarda fəaliyyətin genişləndirilməsi, məhsuldar beynəlxalq əlaqələrin qurulması və beləliklə, Azərbaycanın beynəlxalq arenada nüfuzunu yüksəldilməsi də öz əksini tapıb. SOCAR və onun struktur bölmələrinin təsisçiliyi ilə xarici ölkələrdə də çoxsaylı törəmə müəssisələr yaradılıb və 12 nümayəndəlik fəaliyyət göstərir. Amma SOCAR-ın Azərbaycanla yanaşı, xarici ölkələrdəki fəaliyyətindən də əldə etdiyi gəlirlər 2014-cü ildən etibarən azalmaqdadır.

 

Cədvəl 4.

SOCAR-ın illik maliyyə hesabatları məlumatlarına əsasən hər bir ayrıca ölkə üzrə əhəmiyyətli olan gəlirlər aşağıdakı cədvəldə göstərilir: (Xüsusi qeyd edilmiş hallar istisna olmaqla, məbləğlər milyon Azərbaycan Manatı ilə ifadə edilir)

 

Ölkə

 

İllər üzrə gəlir

2011

mln AZN

2012

mln AZN

2013

mln AZN

2014

mln AZN

2015

mln AZN

1 Azərbaycan 4 141 4 401 4 330 4 681 4 629
2 İsveçrə 3 332 30 687 31 007 23 847
3 Türkiyə 1 849 1 907 2 222 2 196 2 571
4 Birləşmiş Ərəb Əmirliyi 1 324 6 567 246 691 948
5 Gürcüstan 679 627 635 680 748
6 Sair 140 305 313 419 360

 

Yəqin bu səbəbdən SOCAR prezidentinin 09 dekabr 2015–ci il tarixli  əmrinə əsasən SOCAR–ın Türkiyə, Almaniya, Rumıniya, Ukrayna, İsveçrə, Gürcüstan və ABŞ nümayəndəliklərinin maliyyələşdirilməsi 01 yanvar 2016–cı ildən dayandırılıb.

 

SOCAR-ın hesabatlılığı MHŞT standartına cavab vermir

 

Məsələyə münasibət bildirən iqtisadçı-ekspert, Çoxtərəfli Qrup üzvü Qubad İbadoğlunun sözlərinə görə, Azərbaycanın MHŞT standartına uyğun son bir ildə qiymətləndirməsi SOCAR-ın bu prosesdəki iştirakı ilə bağlı ciddi problemlərin olduğunu bir daha üzə çıxardı: “Azərbaycanın MHŞT üzrə 2014-cü il  hesabatı əvvəlki illərlə müqayisədə daha əhatəli olsa da, bu da yetərli deyil. 2014-cü il hesabatı üzərində aparılan qiymətləndirmə də göstərdi ki, SOCAR-ın hesabatlılıqla bağlı öhdəlikləri tam yerinə yetirilməyib. Burada söhbət təkcə törəmə, asılı və birgə müəssisələrdən getmir. Söhbət bütövlükdə dövlət şirkətinin özünün hesabatlılığından gedir. Halbuki SOCAR-ın  hesabatlılıqla bağlı öhdəlikləri digər özəl şirkətlərdən daha çoxdur. Çünki SOCAR dövlət şirkətidir. Standartda isə dövlət şirkəti ilə bağlı xüsusi tələblər var.  SOCAR-a tabe müəssisələrin ödənişləri, vergilərlə bağlı məlumatları hesabatda əks etdirilib. Bunu SOCAR-ın bütün birgə və törəmə müəssisələrinə aid edə bilməsək də, Azərbaycan ərazisində hasilatla məşğul olanlarla bağlı qismən açıqlama verilir. Amma SOCAR-ın çox müxtəlif fəaliyyət sferalarına malik müəssisələrinin hesabatlılığı ilə bağlı bunları deyə bilmərik”.

 

 

Ekspertin qənaətinə görə, SOCAR-ın hesabatlılığı MHŞT standartına cavab vermir: “2015-ci maliyyə ilində SOCAR özü bütövlükdə zərərlə işləyib. Ümumilikdə isə SOCAR-la dövlət müəssisələri arasında münasibətlər şəffaf olmalıdır. Bu qurumun fəaliyyəti ilə bağlı məlumatlara əlçatanlıq təmin edilməlidir. SOCAR həm də vətəndaş cəmiyyəti instuturları ilə daha geniş əlaqələr olmalıdır”.

Məsələyə münasibət bildirən iqtisadçı-ekspert, Çoxtərəfli Qrup üzvü Azər Mehtiyev isə deyir ki, SOCAR-ın Azərbaycanda fəaliyyət göstərən müəssisələrinin başqa ölkələrdə, o cümlədən offşor zonalarda qeydiyyatdan keçirilməsi başa düşülən deyil: “SOCAR-ın başqa ölkələrdə işləyən müəssisələrinin xarici ölkələrdə qeydiyyatdan keçməsini başa düşmək olar. Amma dövlət şirkətinin Azərbaycanda işləyən müəssisələrini başqa ölkələrdə qeydiyyatdan keçirməsi şübhələr yaradır. Belə açıqlama verirlər ki, həmin ərazilərdə vergi güzəştləri olduğundan müəssisələr orada qeydiyyatdan keçirilir. Amma SOCAR dövlət şirkətidir və Azərbaycanda işləyəcəksə, vergilər də dövlətə ödəniləcək. Belə halda SOCAR kimdən vergiləri gizlədir, dövlətdən?

Digər tərəfdən SOCAR həmin müəssisələrə hər il investisiya yönəldir. Amma bu investisiya müqabilində həmin müəssisələr dövlət şirkətinə hansı gəliri verir? Ümumiyyətlə, SOCAR-ın hansı hallarda birgə müəssisə, asılı müəssisə təsis edə bilməsi ilə bağlı hər hansı normativ sənədi, qaydaları varmı? Bunların yaradılmasında məqsəd nədən ibarətdir? Hesab edirəm ki, SOCAR bu məsələlərə aydınlıq gətirməlidir”.

 

 

Bu il oktyabrın 26-da Astanada toplanan Mədən Sənayesində Şəffaflıq Təşəbbüsü (MSŞT) üzrə beynəlxalq rəhbər komitə Azərbaycanın öhdəliklərinin MSŞT standarlarına uyğunluğunun qiymətləndirilməsi ilə bağlı yekun qərarını verib. Qərarda Azərbaycanın MSŞT sahəsində birinci qiymətləndirmə ilə müqayisədə, ümumilikdə əhəmiyyətli proqres əldə edərək bir neçə fərdi tələb üzrə irəliləyişə nail olduğu göstərilib. Bunu nəzərə alan İdarə Heyəti Azərbaycanın təşəbbüsdə  namizəd statusunda qalmasına razılaşıb. İdarə Heyəti, həmçinin, katibliyə tapşırıb ki, növbəti toplantıya, yəni 2017-ci ilin 8-9 mart tarixinə qədər Azərbaycanın qiymətləndirilməsi ilə bağlı hazırlıq işlərini başa çatdırsın. Azərbaycanda növbəti qiymətləndirmə isə gələn ilin 26 iyulundan başlanılmalıdır. Qiymətləndirmə zamanı nəzərə alınacaq əsas tələblərdən biri də MSHT –nin 2.6-cı standartına müvafiq olaraq Dövlət Şirkətlərinin (Azərbaycana münasibətdə SOCAR-ın) fəaliyyətinə dair məlumatların əlçatanlığının təmin edilməsidir. Digər tərəfdən isə dövlət şirkəti olan SOCAR uzun illər heç bir mənfəət əldə etməyən müəssisələrini hansı səbəbdən saxlanması, o cümlədən bu tipli müəssisələrə əlavə investisiyaların yatırılma zərurəti ilə bağlı cəmiyyətə qaranlıq olan suallara aydınlıq gətirməlidir. Bu suallarla bağlı biz də SOCAR-a informasiya sonğusu göndərdik. Amma bir neçə dəfə telefon əlaqəsi saxlasaq da, yazı çapa gedən tarixədək həmin informasiya sorğusundakı suallara nə şifahi, nə də yazılı cavab ala bilmədik. Halbuki SOCAR bu məlumatları özü ictimayyətə açıqlamalıdır…